સરળતાથી મળે તેની લોકોને કિંમત નથી હોતી

સંતોષ અને અસંતોષ બેઉ જરૂરી છે જીવનમાં. લજ્જા અને નફ્ફટાઈ એ બંને પણ જરૂરી. ચાણક્ય સમજાવે છે કે ક્યારે શું જરૂરી છે. ‘ચાણક્યની વ્યવહાર-નીતિ’ પુસ્તકમાં સ્વામી સચ્ચિદાનંદ ચાણકયનીતિના આઠમા અધ્યાયના ૧૮મા શ્ર્લોકની સમજૂતી આપતાં ૪ વાત લખે છે.

૧. અસંતુષ્ટ બ્રાહ્મણ નષ્ટ થઈ જાય છે. અર્થાત્ બ્રાહ્મણ અને સાધુ વગેરે જે ભિક્ષાજીવી હોય તેમણે જે કંઈ પોતાની મેળે પ્રાપ્ત થાય તેમાં સંતોષ કરવાનો હોય. જો તે સંતોષ ન કરે અને ‘લાવો-લાવો’ કરે તો તેનું બ્રાહ્મણત્વ અને સાધુત્વ ખોઈ બેસે.

૨. પણ જો બ્રાહ્મણ અને સાધુની માફક રાજા પણ સંતોષી થઈ જાય તો તે નષ્ટ થઈ જાય. રાજા, વ્યાપારી, ઉદ્યોગપતિ અને સાહસિકોએ કદી સંતોષી ન થવું જોઈએ. તેણે તો વધુ ને વધુ પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા રાખવાની જેથી તે ચક્રવર્તી રાજા થઈ શકે. આ બધાં ક્ષેત્રોમાં જે સંતોષ કરીને અટકી જાય તેનું પતન થઈ જાય. અર્થાત્ અટકીને સ્થિર થવાતું નથી પણ પતન થતું રહે છે. તેથી અસંતોષ એ રાજાનો ગુણ કહેવાય.

૩. ગણિકા જો બહુ શરમાળ હોય તો તેનો નાશ થઈ જાય. અર્થાત્ તેનો ધંધો ચાલે નહીં. ગણિકા તો નિર્લજ્જ હોવી જોઈએ. તે ચેનચાળા-હાવભાવ કરીને કામી લોકોને પોતાની તરફ ખેંચે તો જ તેને સફળતા મળે.

૪. પણ જો કોઈ ખાનદાન ઘરની કુળવધૂ હોય તે જો નિર્લજ્જ થઈ જાય, અર્થાત્ ગમે તેમ હાવભાવ-ચેનચાળા કરતી થઈ જાય તો તે નષ્ટ થઈ જાય. અર્થાત્ તેની કુલીનતા નષ્ટ થઈ જાય. તેણે તો માન-મર્યાદામાં રહીને લજ્જારૂપી વસ્ત્રો ધારણ કરીને જ જીવવાનું હોય.

નવમા અધ્યાયના ત્રીજા શ્ર્લોકમાં ચાણકયે બ્રહ્માજીએ સર્જેલી સૃષ્ટિમાં જે પાંચ દોષ રહી ગયા છે તેની વાત કરી છે અને સ્વામી સચ્ચિદાનંદે બહુ જ સમજપૂર્વક આ પાંચેય દોષોને વાજબી ઠેરવ્યા છે:

૧. બ્રહ્માજીએ સોનાને સુગંધ ન આપી તે એનો સૌથી પહેલો દોષ. જો સોનું મઘમઘતું હોત તો સોનાના દાગીના પહેરેલી વ્યક્તિમાંથી મઘમઘતી સુગંધ આવતી હોત. પણ જો સોનામાં સુગંધ હોત તો ચોર-લૂંટારાને શોધવા જવું ન પડત. તેને ગમે ત્યાં સંતાડ્યું હોત તો પણ એની સુગંધથી તે જાહેર થઈ જાય, તો તેની રક્ષા કઠિન થઈ જાત.

૨. શેરડીને મીઠો ગળ્યો રસ આપ્યો પણ ફળ ન આપ્યું. જો શેરડીને ફળ લાગતાં હોત તો કેટલા બધાં મીઠાં હોત. આવા મીઠા રસ વિનાનાં વૃક્ષોને મીઠાં ફળ લાગે છે, જેમ કે કેરી, કેળાં, સંતરાં, દ્રાક્ષ વગેરે. તો મીઠા રસવાળા શેરડીના સાંઠાને જો ફળ લાગ્યું હોત તો તે કેટલું બધું મીઠું હોત! બ્રહ્માજીની આ બીજી ભૂલ! પણ માનો કે શેરડી ઉપર ફળોની લૂમ લાગી હોત તો શેરડીમાં રસ જ ન હોત કારણ કે રસ ફળમાં જતો રહેત તો પછી ગોળ, ખાંડ વગેરે પદાર્થોની છૂટ ન હોત અને એટલે જ જે છે તે જ બરાબર છે.

૩. ચંદનમાં મઘમઘતી સુગંધ તો છે પણ તેને પુષ્પો બેસતાં નથી. જો પુષ્પો બેસતાં હોત તો તેની સુગંધ બીજાં બધાં જ પુષ્પો કરતાં વધારે હોત. બ્રહ્માની ભૂલ થઈ ગઈ એમ ચાણક્ય માને છે, પણ સ્વામીજી કહે છે કે જો ચંદનના વૃક્ષને ફૂલો બેસતાં હોત તો ચંદનકાષ્ઠનું કોઈ મહત્ત્વ જ ન હોત. બધી સુગંધ પુષ્પોમાં ચાલી જાત તો ચંદન ઘસીને પૂજન-અર્ચનમાં લગાવવાનું ન હોત. તો ચંદનનું લાકડું એ માત્ર લાકડું જ થઈ જાત, બળતણના કામમાં જ આવતું હોત.

૪. બ્રહ્માએ સરસ્વતીના ઉપાસકો એવા વિદ્વાનોને ગરીબ બનાવ્યા, દરિદ્ર બનાવ્યા, કોઈને ધનાઢ્ય ન બનાવ્યા. ખરેખર તો વિદ્વાનોને ધનાઢ્ય બનાવવા જોઈતા હતા જેથી સરસ્વતી અને લક્ષ્મી એકસાથે રહી શકત. પણ આ દરિદ્રતા અનુભવોનો ભંડાર બની જતી જેમાંથી નિર્મિત થયેલું સાહિત્ય અદ્ભુત બનીને અમર થઈ જતું. ગરીબી વિના જીવનના અનુભવોનો ભંડાર મળતો નથી. ધનભંડાર કરતાં અનુભવ ભંડાર ઘણો મહાન હોય છે. તેમાંથી રચાયેલા સાહિત્યને અમર સાહિત્યનું પદ મળે છે.

૫. ચાણક્ય બ્રહ્માજીનો પાંચમો દોષ એ બતાવે છે કે તેમણે જે મહાન રાજવીઓ બનાવ્યા અથવા મહાન મનુષ્યો બનાવ્યા તેમને અલ્પાયુ બનાવ્યા. તે બધા વહેલા મરી જતા હોય છે અને મોટા ભાગે જે દુષ્ટ લોકો બનાવ્યા છે તે બહુ લાંબું જીવતા હોય છે. આ ભૂલ થઈ ગઈ કહેવાય. પ્રજાપાલક રાજાઓને દીર્ઘજીવી અને ખલ પુરુષોને અલ્પજીવી બનાવવાની જરૂર હતી, તો લોકો વધુ સુખી થાત. પણ એવું લાગે છે કે તો સજ્જનતાની કે સદ્ગુણોની કદર-કિંમત ન હોત. સજ્જનતા અને સદ્ગુણોની કિંમત-કદર તેમની હયાતીમાં ભાગ્યે જ થતી હોય છે. તેમની ગેરહાજરીમાં લોકોને તેમનો મહિમા સમજાતો હોય છે. લોકોને જે સરળતાથી મળે તેની તેમને કિંમત નથી હોતી, તેનો અભાવ થાય ત્યારે જ તેની મહત્તા સમજાય છે.

ચાણક્ય કહે છે કે આ નવ વસ્તુઓનું જેટલું મર્દન કરો તેટલી જ વધુ ગુણકારી થઈ શકે છે.

૧. શેરડીના સાંઠાને જેમ-જેમ ચાવો તેમ-તેમ રસ આપે. સાંઠાને ચાવ્યા વિના માત્ર મોઢામાં મૂકી રાખવાથી રસ ન આવે.

૨. તલને ઘાણીમાં જેટલા પીસો તેટલું વધુ તેલ નીકળે. પીલ્યા વિના તેલ ન નીકળે.

૩. ક્ષુદ્ર એટલે તુચ્છ માણસોને દબડાવતા રહો તો જ કામ આપે. તેમને બહુ માન-સન્માન આપો તો માથે ચઢી જાય, કામ ન કરે.

૪. કાન્તા-સ્ત્રીને વધુમાં વધુ શારીરિક દબાણ-ઘર્ષણ કરો તો પ્રસન્ન રહે, જો તેનો સ્પર્શ પણ ન કરો તો નારાજ રહે. તેને સ્પર્શ-દબાણ-ઘર્ષણ વધુ ગમતાં હોય છે.

૫. હેમ-સુવર્ણને પણ વધુ તપાવીને વધુ ટીપો તો ચળકતું થાય.

૬. મેદિની-ભૂમિને જેમ જેમ હળ વગેરેથી ખેડતા રહો તેમ તેમ તે વધુ ફળ આપતી થાય.

૭. ચંદન-ચંદનને ખૂબ ઝીણું ઘસો તો તેના લેપથી શીતળતા મળે.

૮. દધિ-દહીંને જેટલું વલોવો તેટલું જ માખણ આપે. વલોવ્યા વિના માખણ છૂટું ન પડે.

૯. તામ્બૂલ-પાનને જેમ જેમ ચાવતા રહો તેમ તેમ તેમાંથી સ્વાદ મળે.

ચાણક્ય કહે છે કે આ નવ વસ્તુઓને જેમ જેમ ઘસો તેમ તેમ વધુ ફળદાયી થાય.

આ ઉપરાંત ચાણક્ય કહે છે કે ૧. દરિદ્રતા ધીરજથી શોભે છે. અર્થાત્ જીવનમાં દરિદ્રકાળ પણ આવે. તેવા સમયે જો માણસ હાય-હાય કરીને જ્યાં ત્યાં ગમે તેની પાસે રડીને માગતો ફરે તો તુચ્છ થઈ જાય. પણ તેવા સમયે જો ધીરજ રાખીને ચૂપ રહે, શાન્ત રહે, કોઈની પાસે કશું માગે નહીં તો તેની દરિદ્રતા પણ શોભી ઊઠતી હોય છે. દરિદ્રતામાં જ અયાચકતા શોભે છે.

૨. કુવસ્ત્રતા – માણસ સસ્તાં વસ્ત્રો પહેરે, પણ સ્વચ્છ કરીને પહેરે તો સસ્તાં વસ્ત્રો પણ શોભી ઊઠે છે. વસ્ત્રો મોંઘાં હોય પણ મેલાં હોય, લઘરવઘર હોય તો ન શોભે.

૩. સસ્તું અન્ન હોય પણ તાજું, સારી રીતે રાંધેલું હોય તો તે સ્વાદિષ્ટ લાગે છે. મોંઘું અન્ન હોય, પણ કાચુંપાકું, બરાબર રંધાયેલું ન હોય તો તેનો સ્વાદ ન આવે.

૪. કુરૂપતા – માણસ કદરૂપો હોય, પણ શીલવાન હોય તો દીપી ઊઠે. બહુ રૂપાળું માણસ હોય પણ શીલ વિનાનું હોય તો તે શોભે નહીં, તુચ્છ લાગે.

આજનો વિચાર

દુ:ખની જો વાત માંડું તો એમાં એવું છે કે,
અડધો ગયો હું સામો, અડધું એ આવ્યું સામું.

– અનિલ ચાવડા

એક મિનિટ!

રિપૉર્ટર: સ્વામીજી, આ હિમાલયના ઊંચા પહાડો પર તો કેટલી ઠંડી છે. આપ આવી કડકડતી ટાઢમાં પણ આનંદિત કેવી રીતે છો?

સ્વામીજી: સાધના અને ગ્રીન ટી – આ બે મને ગરમ રાખે છે. તમને શું પસંદ છે – સાધના કે ગ્રીન ટી!

રિપૉર્ટર: ગ્રીન ટી!

સ્વામીજી: સાધના, બે કપ ગ્રીન ટી લાવજે!

( મુંબઇ સમાચાર : શુક્રવાર, 12 મે 2017)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *