‘કોઈ કહે એટલે મારે ઉપવાસ પર ઊતરી જવું?’

‘મુઝે પૂછા ગયા હૈ કિ અબ જબ કિ પાકિસ્તાન કો અલગ કરને કિ ઘોષણા કર દી ગયી હૈ તો મૈં અનશન ક્યોં નહીં કરતા?’

પાંચમી જૂન, ૧૯૪૭ની સાંજે નવી દિલ્હીમાં પ્રાર્થનાસભામાં ગાંધીજી ધીમા અને ક્ષીણ સાદે એક એક અક્ષર ભારપૂર્વક બોલી રહ્યા હતા. હિન્દીમાં બોલાતા આ પ્રવચનમાં દરેક વાક્યે એમની મક્કમતા અને વિચારોની સ્પષ્ટતા પ્રગટ થતી હતી:

‘પૂછે છે કે હવે હું કેમ ઠંડો પડી

ગયો છું? કૉન્ગ્રેસ સામે બળવો કેમ નથી કરતો? એમનો ગુલામ હોઉં એમ શા માટે એમની હામાં હા પુરાવું છું? આમરણ ઉપવાસ કરીને શા માટે મારા દેહનો ત્યાગ નથી દેતો?’

આખી પ્રાર્થનાસભા સ્તબ્ધ બનીને નીરવ શાંતિમાં એક એક શબ્દને એકાગ્રતાથી સાંભળી રહી હતી:

‘એમને હક્ક છે આવું બધું બોલવાનો. મારે આ સામે ગુસ્સો કરવાનું કોઈ કારણ નથી. ક્રોધ કરવો એટલે સમતુલા ગુમાવવી. અંગ્રેજીમાં એક કહેવત છે: ગુસ્સો એટલે ટૂંકી મુદતનું પાગલપન. ગીતા પણ કહે છે કે ક્રોધમાંથી મૂઢતા પેદા થાય છે, મૂઢતામાંથી ભાન ભુલાય છે ને ભાન જવાથી જ્ઞાનનો નાશ થાય છે અને જેના જ્ઞાનનો નાશ થયો તે જાતે જ નાશ પામે છે, તેની સર્વ પ્રકારે અધોગતિ થાય છે.’

પછી ગાંધીજી ગીતાના બીજા અધ્યાયનો ૬૩મો શ્ર્લોક ટાંકે છે:

‘ક્રોધાદ્ભવતિ સંમોહ: સંમોહાત્સ્મૃતિવિભ્રમ:

સ્મૃતિ ભ્રંશાદ્બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્પ્રણશ્યતિ’

અને ઉમેરે છે:

‘તો હું જે ગીતાનો અભ્યાસી હોવાનો દાવો કરું છું તે ક્રોધ કેવી રીતે કરી શકું?’

ગાંધીજીએ કહ્યું: ‘કોઈ કહે એટલે શું મારે ઉપવાસ પર ઊતરી જવું? હું માનું છું કે જિંદગીમાં હજુ ફરી એકવાર મારે ઉપવાસ કરવાના છે. આગા ખાન મહેલમાં મેં ઉપવાસ કર્યા ત્યારથી મને તીવ્રતાપૂર્વક લાગી રહ્યું છે કે એ મારા છેલ્લા ઉપવાસ નહોતા. હજુ એક વાર કરવા જ પડશે, પણ એ હું કોઈના કહેવાથી નહીં કરું. ઈશ્ર્વરનો આદેશ થશે ત્યારે જ કરીશ.’

ગાંધીજીના આ શબ્દો ભવિષ્યવાણી જેવા હતા. પાંચ વર્ષ અગાઉ, ૧૯૪૩ની ૧૦ ફેબ્રુઆરીથી ૩ માર્ચ સુધી એમણે પૂનાના આગા ખાન મહેલ (યરવડા જેલ)ની અટકાયત દરમિયાન ઉપવાસ કર્યા હતા. જિંદગીના છેલ્લા મહિને, ૧૯૪૮ના જાન્યુઆરીની બારમીની સાંજે ગાંધીજીએ પ્રાર્થનાસભામાં કોમી શાંતિ માટે ઉપવાસ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. બીજે દિવસે સવારે અગિયાર વાગ્યે પ્રાર્થના કરીને એમણે ઉપવાસનો આરંભ કર્યો. એ સાંજે એમણે પ્રાર્થનાસભામાં કહ્યું કે દિલ્હીમાં કોમી રમખાણો શાંત થશે એ પછી જ ઉપવાસ પૂરા થશે. એ ઉપવાસના પાંચમા દિવસે, ૧૭ જાન્યુઆરીએ ગાંધીજીની તબિયત કથળવા માંડી હતી. સાંજે પ્રાર્થનાસભામાં ત્રણેક મિનિટ હિંદીમાં પ્રવચન કર્યા પછી એ થાકી ગયા. એમણે અગાઉ અંગ્રેજીમાં લખાવેલા પ્રવચનનો હિંદી અનુવાદ હકડેઠઠ પ્રાર્થનાસભામાં વાંચી સંભળાવવામાં આવ્યો. છઠ્ઠા દિવસે ગાંધીજીના પેટમાં દુખાવો ઊપડ્યો. આખો દિવસ અસુખ રહ્યું. સવારથી વિવિધ રાજકીય પક્ષો અને જૂથના સેંકડો પ્રતિનિધિઓ એમને મળવા આવી રહ્યા હતા. ગાંધીજીની સાતેય શરતોને માન્ય રાખતાં નિવેદનો પર સૌએ સહી કરી. કૉન્ગ્રેસ વતી પક્ષપ્રમુખ રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સહી કરી. તમામ બાજુએથી પૂરતી ખાતરી મળ્યા પછી ગાંધીજીએ પ્રાર્થના કરીને બપોરે સવા બાર વાગ્યે પારણાં કર્યાં. પથારીમાં સૂતાં સૂતાં જ સંબોધાયેલી સાંજની પ્રાર્થનાસભામાં એમનો અવાજ એટલો ધીમો હતો કે પ્યારેલાલ અને સુશીલા નય્યરે એમના શબ્દોને મેદની સુધી પહોંચાડવા ફરીથી બોલવા પડતા. વીસેક મિનિટ બોલ્યા પછી થાક અને વ્યથાથી ગાંધીજી ભાંગી પડ્યા. બાકીનું પ્રવચન, અગાઉ લખાવેલું ભાષણ, વાંચીને પૂરું થયું હતું. એ દિવસ ૧૮ જાન્યુઆરીનો. એના બે દિવસ પછી, ૨૦ જાન્યુઆરીએ બૉમ્બ ફોડીને એમનો જાન લેવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન થયો, મદનલાલ પાહવાની ધરપકડ થઈ અને દસ દિવસ પછી એમની હત્યાના કાવતરાને સફળતા મળી. તેરમીથી અઢાર જાન્યુઆરીના એ ઉપવાસ ગાંધીજીની જિંદગીના અંતિમ ઉપવાસ હતા.

પણ ૧૯૪૭ની જૂનની પાંચમીએ ગાંધીજીએ ભારતના ભાગલા વિરુદ્ધ ઉપવાસ કરવાની ના પાડી. એ સાંજે પ્રાર્થનાસભામાં એમણે કહ્યું કે અત્યારે ઠેર ઠેર કોમી રમખાણો ચાલી રહ્યાં છે: ‘…હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાન અલગ અલગ અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે. બેઉની જુદી જુદી બંધારણીય સભાઓ રચાઈ છે. તો શું હવે મારે આની વિરુદ્ધ ઉપવાસ કરવાના! ના, એ રીતે હું મરવા માગતો નથી. વાસ્તવિકતા જ્યારે સામે આવીને ઊભી છે ત્યારે મારે આથી ઘણું મોટું કામ કરવાનું રહે છે. હું હજુ અહીં જ છું અને કૉન્ગ્રેસ હવે એક ગંજાવર સંસ્થા બની ગઈ છે. હું એની વિરુદ્ધ ઉપવાસ કરી શકું એમ નથી. મને લાગે છે મને આગની ભઠ્ઠીમાં નાખી દેવામાં આવ્યો છે અને મારું હૃદય સળગી રહ્યું છે. ભગવાન જ સાક્ષી છે, (કે) આમ છતાં હું કેવી રીતે જીવી રહ્યો છું. હું જે કંઈ છું, છેવટે તો કૉન્ગ્રેસનો ચાકર છું. કૉન્ગ્રેસ જો ઝનૂની બની જાય તો શું મારે પણ મારા માથા પર એ ઝનૂન સવાર થવા દેવાનું? હું એકલો જ સાચો છું એ પુરવાર કરવા માટે મારે મોતને ભેટવાનું? દરેક હિન્દુ એમને (ઝીણાને) સમજાવતાં થાકી ગયો. છેવટે પાકિસ્તાનને મંજૂર રાખવું પડ્યું. એ આશાએ કે એને કારણે જો શાંતિ સ્થપાવાની હોય તો સારું. કોઈ પૂછી શકે છે મને કે મેં શા માટે આવું થવા દીધું? તો શું મારે એવી જીદ પકડી રાખવી કે કૉન્ગ્રેસે દર વખતે મને પૂછી પૂછીને જ આગળ વધવું? હું એવો તો મૂઢ નથી જ. અને જો હું કૉન્ગ્રેસની સામે થઉં તો એનો અર્થ એ થશે કે હું આખા દેશની સામે થઉં છું, કારણ કે કૉન્ગ્રેસ આખા દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આવું તો હું ત્યારે જ કરું જ્યારે મને લાગે કે કૉન્ગ્રેસ મૂડીવાદીઓના હાથમાં જઈને બેઠી છે. પણ હજુ સુધી, મને લાગે છે કે કૉન્ગ્રેસ ગરીબોનું કામ કરી રહી છે. શક્ય છે કે હું જે માર્ગે (ગરીબોનું કામ કરવા) આગળ વધવા માગું છું તેના કરતાં કૉન્ગ્રેસનો માર્ગ જુદો હોય (પણ અંતિમ હેતુ બંનેનો એક જ છે). કૉન્ગ્રેસનાં શસ્ત્રો, લશ્કર અને કારખાનાંઓ અંગેના વિચારો સાથે મારે મતભેદ હોય તો એ વાત મારી દલીલો દ્વારા એમને સમજાવવાની હોય. એના માટે ઉપવાસ કરવાના ન હોય. ઉપવાસ પણ ક્રૂર બની શકે છે. ભગવાન મને એવા દુષ્ટ ઉપવાસોમાંથી બચાવે; દુષ્ટ કર્મો, દુષ્ટ વાણી અને દુષ્ટ વિચારોથી બચાવે. એવું કરવામાં હું સરી પડું એ પહેલાં એ મને ઉપાડી લે તો સારું. હું જ્યારે પણ ઉપવાસ કરીશ ત્યારે એ માત્ર પવિત્ર ઉપવાસ હશે, ઈશ્ર્વરીય અનશન હશે.’

નવમી જૂનની પ્રાર્થનાસભામાં ગાંધીજીએ ફરી એક વાર આ મુદ્દો ઉખેળ્યો:

‘છેલ્લા કેટલાય દિવસથી મારા પર હુમલો કરતા ઢગલાબંધ પત્રો મારી પાસે આવે છે. એક મિત્ર લખે છે કે તમે કહ્યું હતું કે ‘દેશના ભાગલા થશે એ મારા દેહના ટુકડા થવા બરાબર હશે – એ શબ્દો હવે કેટલા ખોખલા જણાય છે.’ આ મિત્ર મને ભાગલાનો જોરદાર વિરોધ કરવાનું કહે છે. પણ મારી જાતને આ બાબતમાં (હું) દોષી જોતો નથી. મેં જ્યારે કહ્યું કે દેશના ભાગલા ન થવા જોઈએ ત્યારે મને ખાતરી હતી કે દેશના લોકો મારી સાથે છે. પણ લોકમત આજે જ્યારે મારા પોતાના મતની વિરુદ્ધ છે ત્યારે શું મારે મારો મત પ્રજા પર લાદવો યોગ્ય ગણાય? હું વારંવાર કહેતો આવ્યો છું કે જુઠ્ઠાણાને અને કપટને આપણે કદીય વશ નહીં થઈએ. અને આજે હું ખાતરીપૂર્વક કહી શકું છું કે જો તમામ બિનમુસ્લિમભાઈઓ મારી સાથે હોત તો હું ભારતના ભાગલા થતાં અટકાવી શક્યો હોત, પણ મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે બહુમતી મત મારી સાથે નથી અને એટલે મારે પાછળ હટી જઈને ત્યાં જ રહેવું જોઈએ.’

ગાંધીજીએ વિગતે પોતાનો મત રજૂ કરતાં કહ્યું:

‘છેલ્લાં ત્રીસ ત્રીસ વર્ષથી આપણે જે પાઠ શીખવાનો પ્રયત્ન કરતા આવ્યા છીએ, તે અત્યારે ભૂલી જઈએ છીએ કે સત્ય અને અહિંસા દ્વારા જ અસત્ય અને હિંસા પર કાબૂ મેળવી શકાય. અધીરાઈને ધીરજ દ્વારા અને ઉત્તેજનાને સ્વસ્થતા દ્વારા જ નિયંત્રણમાં રાખી શકાય. આજે આપણે આપણા પોતાના જ પડછાયા આગળ ટૂંટિયું વાળીને બેસી ગયા છીએ. મારામાં, અને જેઓ ઈચ્છે છે કે હું પાકિસ્તાનની રચનાનો વિરોધ કરું એમનામાં, આજે હવે કોઈ સામ્યતા બાકી રહી નથી. સિવાય કે એક અને તે એ કે તાત્ત્વિક રીતે અમે બેઉ દેશના ભાગલા કરવાના વિરોધી છીએ, પણ એમના ને મારા વિરોધમાં પાયાનો તફાવત છે. પ્રેમ અને વેરભાવ કેવી રીતે સાથે સાથે રહી શકે?’

સોળમી જૂનની પ્રાર્થનાસભામાં ગાંધીજીએ ભૂમિના ભલે ભાગલા પડ્યા – હૃદયના ન પડવા જોઈએ, એ વાતને નાટ્યાત્મક ઢબે રજૂ કરતાં કહ્યું: ‘પાકિસ્તાન અને ભારતને હું બે જુદા જુદા ગણતો જ નથી. મારે જો (પાકિસ્તાનના ભાગે ગયેલા) પંજાબમાં જવું હશે તો હું કંઈ પાસપોર્ટ (કહેવા માગે છે: વિઝા) માગવાનો નથી. અને હું પાસપોર્ટ વિના સિંધ પણ જઈશ, ચાલતો જઈશ. કોઈ મને રોકી નહીં શકે. એ લોકો ભલે કહે કે હું એમનો દુશ્મન છું પણ હું કંઈ ત્યાં એમની વિધાનસભાનો સભ્ય બનવા જવા માગતો નથી, એમની સેવા કરવાના હેતુથી જઈશ ને એય કંઈ પહેલી વાર તો નથી જ જવાનો. હું નોઆખલી ગયો હતો અને કોઈ એમ ના માને કે એ હવે પાકિસ્તાનમાં છે એટલે હું ફરી ક્યારેય ત્યાં નહીં જાઉં. મારો એક હિસ્સો હજુય ત્યાં વસે છે. ત્યાંના હિન્દુઓને હું કહીશ કે તમે ખરા હિન્દુ હો તો તમારી ચારે તરફ હત્યારાઓથી ઘેરાઈ ગયા હો તો પણ તમે ડરતા નહીં. મને જો કોઈ મારી નાખશે તો હું મારી જાતને નસીબદાર ગણીશ અને જતાં જતાં મારા હત્યારા માટે ઈશ્ર્વરને પ્રાર્થના કરતો જઈશ. આવા મૃત્યુ વખતે ભગવાનનું નામ હું માત્ર હોઠ વડે જ નહીં ઉચ્ચારતો હોઉં, મારા હૃદયમાં એ વખતે હું ઈશ્ર્વરની છબી જોતો હોઈશ. ભગવાનનાં દર્શન માટે મારે એને મંદિરોમાં કે મસ્જિદોમાં શોધવા જવાની જરૂર નથી.’

સોળમી જૂને નવી દિલ્હીમાં ગાંધીજી પાસે એક યુગલ આવ્યું. પતિએ એક ચિઠ્ઠીમાં ગાંધીજીને લખીને આપ્યું કે પાકિસ્તાનની રચના વિશેનો નિર્ણય બદલવામાં નહીં આવે તો આ જ સ્થળે આમરણ ઉપવાસ કરીને પતિ-પત્ની બેઉ દેહ ત્યજી દેશે. ગાંધીજી આ યુગલના યજમાન ન બની શક્યા કારણ કે તેઓ પોતે જ મહેમાન હતા. યુગલે હરિજનવાસવાળી એક જાણીતી જગ્યા પાસે જઈને ઉપવાસ આદર્યા અને અઢારમી જૂને ગાંધીજીની સમજાવટ બાદ પારણાં કરીને ખાતરી આપી કે હવે પછીનું પોતાનું જીવન તેઓ નક્કર અને રચનાત્મક કાર્યમાં વિતાવશે. આ યુગલના ઉપવાસના સંદર્ભમાં ગાંધીજીએ વચલા દિવસે, સત્તરમી જૂને, પ્રાર્થનાસભામાં જણાવ્યું:

‘કંઈ પણ કાર્ય કરવા પાછળ એક ચોક્કસ દૃષ્ટિ રહેલી હોય છે, એ માટેના નિશ્ર્ચિત નિયમોનું પાલન કરવાનું હોય છે. ઉપવાસનું પણ એક શાસ્ત્ર છે. જીવનદૃષ્ટિને ધ્યાનમાં રાખ્યા વિના કરાયેલા ઉપવાસ ધર્મ નથી. જો કોઈ એમ કહે કે ઈશ્ર્વરનો સાક્ષાત્કાર નહીં થાય ત્યાં સુધી હું ઉપવાસ નહીં છોડું તો એ મરી જશે છતાં ભગવાન એની સામે નહીં આવે.’

ગાંધીજીએ ઉપવાસનું શાસ્ત્ર સમજાવ્યું:

‘જાહેર હિત માટેના ઉપવાસનું પણ શાસ્ત્ર છે અને એ બાબતની જાણકારી માત્ર મારી પાસે છે. (યુગલ દ્વારા) જે ઉપવાસ કરવાનું સૂચન કરવામાં આવે છે તેને હું ધર્મ સાથે સુસંગત ગણતો નથી. મારા હૃદયને એ સ્પર્શવાના નથી અને દુનિયાને પણ એ પ્રત્યે કોઈ સહાનુભૂતિ નહીં હોય. માટે હું એ યુગલને ઉપવાસનો વિચાર છોડીને પોતાના ઘરે પાછા જતા રહેવાની સલાહ આપું છું. આનો અર્થ એ નથી કે આપણે હાથ પર હાથ જોડીને બેસી રહેવું. આપણા મનમાં આપણે છૂટા પડી ગયા છીએ. એવા વિચારને પ્રવેશ સુધ્ધાં આપવો નહીં. હૃદયમાં પાકિસ્તાનની રચનાનો અસ્વીકાર કરીએ અને કોઈનેય દુશ્મન કે વિદેશી ન ગણીએ.’

એક શસ્ત્ર તરીકે ઉપવાસનો માર્ગ ક્યારે સ્વીકારવો અને ક્યારે નકારવો એ વિશેની ફાઈનલ ઑથોરિટી આખા વિશ્ર્વમાં ગાંધીજી જ હોઈ શકે. ઉપવાસ કોઈની સરમુખત્યારશાહીનું પ્રતીક ન બની જાય પણ એના દ્વારા લોકશાહીનું હિત જળવાય એ વિચાર ગાંધીજીના મનમાં સર્વોચ્ચ હતો.

આજનો વિચાર

ઓબામાએ વ્હાઈટ હાઉસમાં મોદીનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું: ‘કેમ છો, મિસ્ટર પ્રાઈમ મિનિસ્ટર!’

કોણ કહેશે કે ગુજરાતી ભાષા મરવા પડી છે.

એક મિનિટ!

કોઈને અમેરિકાથી આઈફોન-સિક્સ મગાવવો હોય તો કહેજો…

આપણા મોદી બે-ત્રણ દિવસમાં આવે જ છે…

પછી કહેતા નહીં કે કીધું નહીં. …

1 comment for “‘કોઈ કહે એટલે મારે ઉપવાસ પર ઊતરી જવું?’

  1. M.D.Gandhi, U.S.A
    October 1, 2014 at 5:25 AM

    સુંદર લેખ છે. અત્યાર સુધી જે જાણતાં નહોતાં તેવું એક સત્ય તમે બહાર પાડ્યું છે.. આભાર…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *