મારા જેલના અનુભવો – ૭

મારા જેલના અનુભવો – ૭

રવિવારની બપોરના લગભગ સાડા ત્રણ વાગી ગયા હતા. જેલ પ્રવેશ વિધિનો છેલ્લો તબક્કો પૂરો થઈ ગયો હતો અને મને બૅરેક નંબર ૬માં મૂકવામાં આવ્યો હતો. જેલમાં આવ્યે ચોવીસ કલાક પૂરા થયા નહોતા પણ મારું મગજ હજુય બહેર મારી ગયું હતું. શનિવારે આ સમયે હું કોર્ટમાં હતો. જામીન પર છુટી જઈશ એની સૌને ખાતરી હતી. પણ જામીન અરજીની સુનાવણી મંગળવાર પર નાખવામાં આવી. શનિથી મંગળ સુધી મારે સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલમાં રહેવું પડશે એવી ખબર પડી ત્યારથી મગજને ખાલી ચડી ગઈ હોય એવું લાગ્યા કરતું હતું. જિંદગીમાં ક્યારેય આવી કલ્પના સુદ્ધાં નહોતી કરી કે મારી સાથે આવું થશે. મારી પહેલી નવલકથા ‘વેરવૈભવ’ લખતી વખતે એમાંના એક પાત્રને જેલની સજા થાય છે. નવલકથા ’ચિત્રલેખા’માં શરૂ થઈ તે પહેલાં હું આંદામાનના પ્રવાસે ગયો હતો. ત્યાં કલાકો સુધી સેલ્યુલર જેલનો અભ્યાસ કર્યો હતો, જેલરો અને અન્ય જેલ અધિકારીઓને મળ્યો હતો, ફાંસી ખોલીમાં જઈને કેવી રીતે ફાંસી અપાતી તે સમજ્યો હતો, ફાંસી પામનાર કેદીનું શબ કેવી રીતે નીચે લટકે અને ખોલીના બેઝમે ન્ટમાંથી એ મૃતદેહને કેવી રીતે બહાર કાઢવામાં આવે એ બધું જ મને ઝીણવટભેર બતાવવામાં આવ્યું હતું કારણ કે હું પત્રકાર હતો, ભારતના પ્રતિષ્ઠિત ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ જુથ સાથે સિનિયર પોઝિશને સંકળાયેલો હતો.

પણ એ બધું ફિક્શન માટે હતું નવલકથાના રિસર્ચ માટે હતું. સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલમાં કેદી તરીકે આવેલો હું એક વાસ્તવિક્તા હતી, કોઈ કલ્પના નહોતી, ફિક્શન નહોતી. ટ્રુથ ઈઝ સ્ટ્રેન્જર ધેન ફિક્શનનો યથાર્થ સમજાઈ રહ્યો હતો પણ મગજ સ્વીકારી નહોતું રહ્યું કે હું જેલમાં છું.

હું વકીલ હેમંત નગીનદાસ મોદીની સાથે બૅરેક નં ૬ તરફ ચાલી રહ્યો હતો. એ ખૂનનો આરોપી હતો અને મારો મિત્ર બની રહ્યો હતો. ઝાડ નીચેના શિવ મંદિરથી બૅરેક નં. ૬ તરફ જતાં બેઉ બાજુ બૅરેક્સ હતી, કેદીઓ દેખાતા, રસ્તે જતાઆવતા કેદીઓ, પણ મારું ધ્યાન એમાંથી કોઈનાય તરફ નહોતું. હું મૂંગો મૂંગો હેમંત મોદીની સાથે ચાલતો હતો. મારી પાસે મારા સામાનનું એક નાનું પોટલું હતું. મારા એક જોડી કપડાં ટુવાલમાં વીંટાળીને બનાવી દીધેલું પોટલું.

નવી બૅરેકમાં આવેલા શંકર મંદિર તરીકે ઓળખાતા મહાદેવના ઓટલાની બાજુમાં બૅરેકની પેટી એટલે કે નાનું ઢાળિયું મૂકેલી વહીવટી જગ્યા છે. ગૂગલ-અર્થના સૌજન્યથી મળેલી આ તસવીરમાં જામરના ટાવરવાળું ત્રિકોણિયા મેદાન બતાવતા લાલ તીરની દાંડીની ડાબી તરફના સફેદ ચોરસ જેવા વિસ્તારમાં ગાંધી ખોલી છે, સરદાર યાર્ડ એની ઉપર છે.

બૅરેક નં ૬માં પ્રવેશતાં જ હું ઘડીભર સ્થિર થઈ ગયો. હવે મારે અહીં જ રહેવાનું હતું. રવિવારની રાત અને સોમવારની રાત. મંગળવારે કોર્ટમાં હાજર કરવામાં આવશે અને જામીન થઈ જશે. મને જેલમાં મોકલનારાઓએ પણ વિચાર્યું નહીં હોય કે ૩ને બદલે મારે ૬૩ દિવસ સુધી આ જ બૅરેક નં ૬માં રહેવાનું થશે.

મારી નજર સામે એક લાંબી પરસાળ હતી. લગભગ ૮૦ ફીટ લાંબી અને ૨૦ ફીટ પહોળી. ચાળીસ-પચાસ કેદીઓ હતા. દૂર સામેની દીવાલ પર ભગવાનના ફોટા લટકાવ્યા હતા. જમણે ખૂણે એક બંધ ટીવી હતું. પરસાળની બેઉ બાજુએ જાડા સળિયાવાળી બારીઓ હતી. વીસ ફીટની પહોળાઈમાં વચ્ચેનો ચારેક ફીટનો માર્ગ ખુલ્લો હતો. બેઉ બાજુએ બાકી રહેલી આઠ-આઠ ફીટની જગ્યામાં જમીન પર પાથરેલી પથારીઓ હતી. જેલનું ગમગીન વાતાવરણ દિમાગમાં ઘૂમતું ન હોત તો મને આ વિશાળ ડોરમિટરી જેવો ખંડ લગ્નમાં જાનને ઉતારો આપવા માટેના ઓરડા જેવો  લાગ્યો હોત. અથવા કોઈ સ્કૂલ ટ્રિપનાં બાળકો માટેનો ઉતારો. પણ અહીં બધા કેદીઓ હતા. હું પણ.

બૅરેક નં ૬નો પ્લાન: ૧) ભગવાનના ફોટા, ૨) ટીવી, ૩) બારીઓ, ૪) હેમંત, ૫) મારી જગ્યા, ૬) દરવાજો, ૭) પાણીનું ટાંકું, ૮) ચોકડી, ૯) બાથરૂમ-જાજરૂ

હેમંત મોદીની સાથે મને આવેલો જોઈ  કેટલાક કેદી કુતુહલભરી નજરે જોતા હતા. કેટલાક એક નજર નાખીને પોતાના કામે લાગી જતા હતા. કેટલાકને નજર કરવાની  ફુરસદ નહોતી.

‘સૌરભભાઈ, આ બાજુ આવો.’ હેમંત મને બૅરેકની વચ્ચોવચ લઈ આવ્યો. ‘મારી બાજુની જગ્યા ખાલી છે. તમે રાખજો.’

‘મારે અહીં સૂવાનું?’ મેં એક જૂની અને વપરાયેલી ચાદર પાથરેલી ગાદી પાસે આવીને પૂછ્યું.

‘આમ તો બૅરેકમાં જે નવો કેદી આવે એને પાણીના ટાંકા પાસે કે જાજરૂની બાજુમાં પથારી મળે… જેમ જેમ જગ્યા ખાલી થતી જાય એમ એને આગળ વધવા મળે…’ હેમંતે સમજાવ્યું.

હું સમજી ગયો. હું નસીબદાર હતો. મારે જાજરૂની બાજુમાં સૂવું નહીં પડે.

‘પાણી પીવું હોય તો બારીની નીચે જે માટલું છે તે આપણું છે.’ હેમંતે કહ્યું અને મારું પોટલું લઈને માટલાની બાજુમાં મૂકેલી એક એટેચીની બાજુમાં ગોઠવી દીધું. મેં જોયું કે દરેક બારીની નીચે એક-એક માટલું હતું. આ માટલાઓની બાજુમાં દીવાલની અઢેલીને નાની એટેચી કે થેલી કે પ્લાસ્ટિકની બેગ પડેલી હતી. મારી પ્લાસ્ટિકની થેલી ઝડતીમાં ઝૂંટવી લેવામાં આવી હતી. આ કેદીઓને કેવી રીતે પરવાનગી મળી હશે? મારે જાણવું હતું. પણ અત્યારે જરૂરી નહોતું.

હેમંતે વીંટો કરેલી ગાદી ખોલીને ઉપરની ગંદી ચાદર પાથરી આપી. ‘અત્યારે આનાથી ચલાવી લો. કાચા કેદીઓ ઘરેથી બેડિંગ મગાવી શકે છે પણ એ આવતાં વાર લાગશે.’

બે રાત માટે ક્યાં ઘરેથી બેડિંગ મગાવવું? એકાદ ચાદર મગાવી લઈશ. મેં વિચાર્યું. પણ હું બોલ્યો નહીં. મને ઘરેથી મળવા માટે કોઈ આવી શકશે? ક્યારે આવશે? મને કેવી રીતે ખબર પડશે કે કોઈ આવ્યું છે? આજે કેમ કોઈ આવ્યું નહીં? મારે પૂછવું હતું. પણ હું સુનમુન થઈને ગાદી પર બેસી ગયો.

‘ભૂખ લાગી છે?’ હેમંત પૂછી રહ્યો હતો. મને ખબર નહોતી કે મને ભૂખ લાગી છે કે નહીં. ત્રણ-ચાર દિવસ સુધી ખાધા વિના રહ્યા પછી ભૂખ એટલે શું એ હું ભૂલી ગયો હતો.

‘ચા પીવી છે? આવી ગઈ છે. આજે રવિવાર છે એટલે ચાર વાગ્યે બંદી થઈ જશે. તમારે પીવી હોય તો મગાવી લઉં…’ હેમંત બોલી રહ્યો હતો. મેં સહેજ માથું હલાવીને ના પાડી. હેમંત બીજા કેદીઓ સાથે પ્લાસ્ટિકના પવાલામાં ચા પીવા લાગ્યો. અચાનક એ ઊભો થયો અને પોતાની બેગમાં ખાંખાખોળા કરીને ગ્લુકો બિસ્કિટનું એક પેકેટ કાઢીને મને ધર્યું.

‘લો, બિસ્કિટ ખાઈ લો.’

‘મને… ભૂખ નથી… મારે બ્રશ કરવું છે… સવારથી…’

‘સામે ચોકડી છે. પાણી આવતું હશે. ટૂથપેસ્ટ તમારી પાસે નહીં હોય, ઝડતીવાળા કઢાવી નાખે છે. ઊલિયું પણ નહીં હોય…’

‘ચાલશે..’ હું ઊભો થઈને ચોકડી તરફ જતો હતો.

હેમંત મારી પાછળ આવ્યો. ’આ લો, મારી ટૂથપેસ્ટ વાપરો… ઊલિયું કાલે મળશે. અહીં પ્લાસ્ટિકનું જ મળશે…’’

હું ચોકડી પર જઈને બ્રશ કરી આવ્યો. થોડીક તાઝગી આવી હોય એવું લાગ્યું. હેમંતે ચા પી લીધી હતી. ગ્લુકોનું પેકેટ પણ ખવાઈ ગયું હતું .મને ભૂખ લાગી રહી હતી. મેં હિંમત કરીને હેમંતને પૂછ્યું,

‘જમવાનું… અહીં… કેવી રીતે…’

‘તમે ઘરેથી ટિફિન મગાવી શકો છો… નહીં તો બહાર ‘બાલાજી’ અને ‘તિરુપતિ’ એવી બે ટિફિન સર્વિસ ચાલે છે. ‘તિરુપતિ’નું ખાવાનું સારું આવે છે. પણ ટિફિનની પરમિશનની વિધિ પૂરી કરતાં બે-ત્રણ દિવસ નીકળી જાય. ત્યાં સુધી જેલના રસોડામાંથી સવાર-સાંજનું જે જમવાનું આવે તે જમી શકશો. પણ તમને એની જરૂર નહીં પડે. અમે અહીં છ-સાત જણા સાથે જમીએ છીએ. બધાનાં ઘરેથી ટિફિન આવે છે. તમારો સમાવેશ સહેલાઈથી થઈ જશે…’

‘ભલે…’

ટિફિન, જેલ, પથારી, કપડાં, મુલાકાત — હું મૂંઝાઈ ગયો હતો.  એક નવી, તદ્દન નવી જ, જિંદગી શરૂ થઈ રહી હતી. સામેની દીવાલ પર બે-ત્રણ ડઝન દેવી-દેવતાઓના ફોટા લટકતા હતા.હનુમાન અને શ્રીનાથજી પણ હતા. સૌથી ઉપર ગોળ ઘડિયાળ હતું. પાછળ લોખંડનો દરવાજો ગરગડી પર સરકાવવાનો અવાજ સંભળાયો. બે વોર્ડર પૂરું જોર લગાવીને લાંબા જાડા સળિયાવાળા દરવાજાને બંધ કરી રહ્યા હતા. બે કેદીઓએ ઊભા થઈને એમને મદદ કરી. દરવાજો મોટા અવાજ સાથે ભીડાઈ ગયો. એક વોર્ડર અંદર રહ્યો. બીજો વોર્ડર બહાર તાળું લગાવી, ચાવી ફેરવી જતો રહ્યો. મેં દીવાલની ઘડિયાળ તરફ જોયું. ચાર વાગી ગયા હતા. હું બંદી બની ગયો હતો.

(ક્રમશ:)

‘મારા જેલના અનુભવો’નાં અગાઉનાં પ્રકરણો તેમ જ ‘ચિત્રલેખા’માં પ્રગટ થયેલી મુલાકાત સાબરમતી જેલમાં વીતાવેલા ‘એ ૬૩ દિવસો…’ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.