વિવેક જાળવવામાં ને દંભ કરવામાં ફરક છે

જે કામ કરવાની ઈચ્છા નથી તે કામ કરવું પડે ત્યારે દર વખતે એ દંભ નથી હોતો

દંભની જેમ નિખાલસતાથી બચવાની પણ જરૂર હોય છે. કદાચ વધારે જરૂર છે કારણ કે સ્વભાવને નિખાલસતાનો ઢોળ ચડાવી દીધા પછી માણસો જન્મજાત દંભીઓ કરતાં વધુ દંભ ખૂબ સગવડપૂર્વક આચરી શકતા હોય છે. આવી નિખાલસતા વધુ ખતરનાક એટલા માટે કે દેખીતા દંભથી તો બચીને ચાલી શકીએ પણ નિખાલસતા પાછળ છૂપાયેલા દંભને ઓળખવો અને એનાથી બચવું વધારે કપરું કામ છે

દંભની જેમ નિખાલસતાથી બચવાની પણ જરૂર હોય છે. કદાચ વધારે જરૂર છે કારણ કે સ્વભાવને નિખાલસતાનો ઢોળ ચડાવી દીધા પછી માણસો જન્મજાત દંભીઓ કરતાં વધુ દંભ ખૂબ સગવડપૂર્વક આચરી શકતા હોય છે. આવી નિખાલસતા વધુ ખતરનાક એટલા માટે કે દેખીતા દંભથી તો બચીને ચાલી શકીએ પણ નિખાલસતા પાછળ છૂપાયેલા દંભને ઓળખવો અને એનાથી બચવું વધારે કપરું કામ છે

દંભનું જન્મસ્થાન બીજાઓની આપણા પ્રત્યેની અપેક્ષા છે.

આવી અપેક્ષામાંથી મુક્ત થઈ જવાય તો વ્યક્તિએ દંભ રાખવાની જરૂર નહીં પડે. એવું થાય તો નિખાલસતાની પણ જરૂર નહીં પડે કારણ કે જ્યારે બધા જ બધું જ પ્રગટ થવા દેતા હોય ત્યારે જે પ્રગટે તે સહજ અને સ્વાભાવિક બની જાય. એને નિખાલસતાના વિશેષણથી શણગારવાની કોઈ જરૂર ન પડે.

દંભની જેમ નિખાલસતાથી બચવાની પણ જરૂર હોય છે. કદાચ વધારે જરૂર છે કારણ કે સ્વભાવને નિખાલસતાનો ઢોળ ચડાવી દીધા પછી માણસો જન્મજાત દંભીઓ કરતાં વધુ દંભ ખૂબ સગવડપૂર્વક આચરી શકતા હોય છે. આવી નિખાલસતા વધુ ખતરનાક એટલા માટે કે દેખીતા દંભથી તો બચીને ચાલી શકીએ પણ નિખાલસતા પાછળ છૂપાયેલા દંભને ઓળખવો અને એનાથી બચવું વધારે કપરું કામ છે.

નિખાલસતાનો ઉપયોગ સૌ કોઈ પોતપોતાની સગવડ મુજબ કરે છે. સો ટકા નિખાલસ માણસ મળવો અશક્ય છે. આત્મકથા લખતી વખત માણસ નિખાલસ થવાનો અને દિલ ખોલીને લખવાનો ઈરાદો ધરાવે છે પરંતુ આખરે તો દરેક આત્મકથા (દરેકેદરેક આત્મકથા, ગાંધીજી સહિતની દરેક વ્યક્તિની આત્મકથા ) માણસ પોતાની ઈમેજ બિલ્ડિંગની એષણા સાથે લખતો હોય છે.

મણિલાલ નભુભાઈની આત્મકથામાં ચોંકાવનારી વિગતો વાંચીને લોકોએ એમને નિખાલસ કહ્યા, પરંતુ આપણે એક વાત ભૂલી જઈએ છીએ કે  લેખકો જેટલું જરૂરી હોય એટલું જ સત્ય પ્રગટ કરે છે. એમણે ન પ્રગટ કરેલી વાતો આ દેખીતી અને આંજી નાખનારી નિખાલસતાના વજન હેઠળ કાયમ માટે દટાઈ જતી હોય છે.

ગાંધીજી જેવા ગાંધીજીએ પણ આત્મ કથાને ‘સત્યના પ્રયોગો’નું નામ આપ્યું પણ કંઈક ઘટનાઓનું હાર્દ એમણે ગોપિત રાખ્યું. અનેક વ્યક્તિઓ વિશેના પોતાના વિચારોને ગાંધીજીએ સાવ સ્પષ્ટ રીતે આત્મકથામાં રજૂ નથી કર્યાં. આમ છતાં દુનિયાની અનેક જાણીતી આત્મકથાઓમાં ‘સત્યના પ્રયોગો’નું સ્થાન ઊંચું છે કારણ કે એમાં અન્ય આત્મકથાઓની સરખામણીએ વધુ સત્ય છે. માણસનું મન વાંચવાની વૈજ્ઞાનિક શોધ થઈ હોત તો ગાંધીજીએ આત્મકથામાં ન લખેલા વિચારોને મહાદેવ દેસાઈએ જાણી લીધા હોત અને આત્મકથાના પરિશિષ્ટરૂપે પ્રગટ થઈ શક્યા હોત. એ પરિશિષ્ટ અત્યંત વિસ્ફોટભરી સામગ્રીથી ફાટફાટ થતું હોત એમાં બેમત નથી. ગાંધીજીની આત્મકથા વિશે એક આખો લેખ જ નહીં, આખું પુસ્તક લખી શકાય એટલું ઊંચું ગજું એ પુસ્તકનું છે. એ પુસ્તકમાં ન કહી શકાઈ હોય એવી રાજકીય અને અંગત સંબંધોની વાતો પણ એટલી જ ઊંચી હોઈ શકે છે.

નિખાલસતા કોને કહીશું અને દંભ કોને કહીશું. માણસ હોય એના કરતા વધારે સારો દેખાવા માટે આકર્ષક કપડાં પહેરે, આભૂષણ પહેરે, મેક-અપ કરે કે સનગ્લાસીસ પહેરે ત્યારે કોઈ એવું કહેતું નથી કે એ દંભી છે. પણ માણસ પોતાના ઓરિજિનલ સ્વભાવને જરાતરા મેક-અપ લગાડીને બીજાઓ સાથે વર્તે તો તરત લોકો એને દંભી કહેશે.

વર્તનની બાબતમાં એક બાજુ વિનય, વિવેક અને ઍટિકેટ છે અને પાતળી ભેદરેખા ઓળંગી જાઓ તો દેખાડો અથવા દંભ છે. કોઈ મુલાકાતી તમારી ઑફિસની કૅબિનમાં પ્રવેશે અને તમે ખુરશીમાંથી ઊભા થઈને એને આવકાર આપો કે એ જાય ત્યારે ફરી ઊભા થઈને  વિદાય આપો એ એક સારી રીતભાત છે, મૅનર્સ છે. તમને ખુરશીમાંથી ઊભા થવાનો કંટાળો આવતો હોય કે આવનાર વ્યક્તિ માટે ચોક્કસ કારણોસર અણગમો હોય તે છતાં તમે આવો વિવેક કરતા હો છો.

જે કામ કરવાની ઈચ્છા નથી તે કામ કરવું પડે ત્યારે દરેક વખતે દંભ નથી હોતો. કોઈ પરિચિતને તમે કામ સોંપો અને એ વ્યક્તિ કહે કે : ‘થશે તો જરૂર કરીશ’ અને છેવટ એ કામ ન થાય ત્યારે તમે તમારા પરિચિતની નિંદા કરતાં કહો છો : ‘કામ નહોતું કરવું તો સીધેસીધી ના પાડી દેવી હતી ને.’ તમે સમજતા નથી કે ‘થશે તો જરૂર કરીશ’ શબ્દો તમને નમ્રતાપૂર્વક ના પાડવા જ બોલાયા હતા. ના પાડવાની એ વિવેકી રીત હતી પણ ક્યારેક આપણે એમાં વિવેક જોવાનું ચૂકી જઈએ છીએ ત્યારે સામેવાળાએ આપણા તરફ બેરહેમ બનીને નિખાલસ થઈ જવું પડે છે.

ના પાડવા વિશે વાડીલાલ ડગલીએ બે ઉત્તમ નિબંધો લખ્યા છે. ‘હા નો ભય’ અને ‘ના કહેવાની કળા’. વાડીલાલ ડગલીએ લખ્યું છે : ‘હમણાં એક ઓસ્ટ્રિયન લેખક માણસના મૂળભૂત અધિકાર વિશે ચર્ચા કરતા હતા ત્યારે તેમણે એક આચારમાં મૂક્વા જેવી વાત કરી. તેમણે કહ્યું : ‘જે પ્રજા ‘ના’ કહેવાનું ભૂલી જાયતે આખરે ઘેંટાનાં ટોળાં જેવી બની જાય.’ તેમની આ વાત એટલા માટે તરત ગળે ઉતરે છે કે, મનુષ્ય સ્વભાવનું સહજ વલણ ‘હા’ના ઢાળ પર ઢળવાનું છે. સરમુખત્યારો આ વલણને ભયના ચોકઠામાં ગોઠવી દઈ રોકટોક વિના રાજ કરતા હોય છે. ધર્મગુરુઓ પરલોકનો ભય બતાવી આ વલણનો લાભ લઈ પોતાની આપખુદ સત્તા જમાવતા હોય છે. આથી રાજકારણ અને ધર્મમાં જેટલી ‘ના’ની માત્રા વધારે અને ‘હા’ની માત્રા ઓછી તેટલાં તે નરવાં.’

વાડીલાલ ડગલીએ રાજકારણ અને ધર્મ ગણાવ્યાં. એમાં પત્રકારત્વ પણ ઉમેરીએ. પત્રકારત્વમાં પણ જેટલા વધુ પત્રકારો  ‘ના’ પાડતાં શીખશે અને વલ્ગર એસ્ટાબ્લિશમેન્ટની હામાં હા પૂરાવતાં અટકશે એટલું આ ક્ષેત્ર વધું નરવું બનશે.

આ જ રીતે ‘ના’ પાડવાની બાબતે વાડીલાલ ડગલી કહે છે : ‘આપણે સ્વર્ગ, મોક્ષ વૈકુંઠ વગેરે વિશે વાત સાંભળી હોય છે. એ ક્યાં છે તેની મને ખબર નથી પણ મને એટલી ખબર છે કે જેનામાં ‘ના’ કહેવાની તૈયારી છે એના ચિત્તમાં વૈકુંઠની ઝાલર રણઝણતી હોય છે.’

વિવેક અથવા રીતભાત કઈ ઘડીએ દંભમાં પલટાઈ જશે એનો ભરોસો નહીં. પ્રગટપણે જેમના વિચારોના તમે વિરોધી હો એવી વ્યક્તિ કોઈક સમારંભમાં તમને મળી જાય અને તમે ઔપચારિકતાની આપ લે કરો ત્યાં સુધી ઠીક છે, પરંતુ એ પછી અહો રૂપમ્ અહો ધ્વનિ ચલાવો ત્યારે તમે બેઉ પરસ્પર દંભ કરતા હો છો.

આ લેખ તમને ગમ્યો ? તો ‘બેસ્ટ ઓફ સૌરભ શાહ’ વિભાગના બીજા લેખો પણ તમને ગમશે.

(આ લેખ ‘ગુડ મોર્નિંગ’ કોલમ માટે, ૧૯૯૫-૧૯૯૯ના ગાળામાં, લખાયો અને  હવે પ્રગટ થનારા ‘લાગણીઓની સુવર્ણમુદ્રાઓ’  સિરીઝના પુસ્તકમાં પ્રગટ થશે.)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *