મારા જેલના અનુભવો – ૪

સાબરમતી જેલમાં પહેલો દિવસ, પહેલી રાત

લીલા રંગના ટેબલક્લૉથ પાથરેલા ઑફિસ ટેબલો પાછળની ખુરશી પર બેસીને સફેદ યુનિફૉર્મ અને પીળી ટોપી પહેરીને પંદરેક કેદી વોર્ડરો-કલાર્કો પોતાનું કામ કરી રહ્યા હતા. ફાઈલો, કાગળિયાં અને કોમ્પ્યુટરથી વિભાગ ધમધમતો હતો. બે-ચાર જણ ખાખી કપડાંવાળા જેલ સ્ટાફના માણસો હતા. બાકીનાઓએ બિલકુલ સફેદ, ચટાપટા વગરનો, અડધી બાંયનો લાંબો ઝભ્ભો અને સફેદ પાયજામો પહેર્યા હતાં. કોઈનાય પહેરણ પર કેદી નંબર ચીતરેલો નહોતો. દરેકના માથા પર પીળી ગાંધી ટોપી હતી. પહેલી નજરે ગુજરાત વિદ્યાપીઠની કે સાબરમતીના ગાંધી આશ્રમની કચેરીમાં આવી પહોંચ્યો હોઉં એવું લાગ્યું.

સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલના ઊંચા લોખંડી દરવાજાના એક ભાગ જેવી સાત ફીટની બારીનું તાળું અંદરથી ખુલ્યું તે પહેલાં મને મૂકવા આવેલા પોલીસ કૉન્સ્ટેબલે કોર્ટના હુકમનો કાગળ અંદર બેઠેલા સિપાઈને જાળીમાંથી બતાવી દીધો હતો. કૉન્સ્ટેબલ સિસોદિયા અને પોલીસ રાઈટર કરણસિંહ મને એમની સાથે લઈને જેલ ઑફિસમાં પ્રવેશ્યા. જેલનું આ મુખ્ય મકાન હતું. આ મકાનના પાછળના દરવાજામાંથી બહાર નીકળ્યા પછી ખરી જેલ શરૂ થતી હતી. પણ ત્યાં જતાં પહેલાં થોડીક પ્રવેશવિધિ કરવાની હતી.

જેલ ઓફિસના મકાનમાં પ્રવેશતાં જ જમણા હાથે જેલ સુપરિન્ટેન્ડન્ટની કેબિન હતી. એની બહાર આજે જેલમાં કેટલા કેદીઓની આવક થઈ, કેટલાની જાવક થઈ, ઓપનિંગ ટોટલ શું હતું અને ક્લોઝિંગ ટોટલ કેટલું થયું તેનો હિસાબ આપતું કાળું પાટિયું હતું. મેં જોયું કે તે દિવસે જેલમાં ૩,૯૦૦થી વધુ કેદીઓ હતા. આટલા બધા કેદીઓ એક જ જેલમાં કેવી રીતે રહેતા હશે? મારે ક્યાં રહેવાનું હશે? કોની સાથે રહેવાનું હશે? કેદીઓ મારા જેવા નવા કેદી સાથે કેવો વર્તાવ કરશે? ભયનું એક લખલખું મારી કરોડરજ્જુમાંથી પસાર થઈ ગયું.

ડાબા હાથે આવેલી જેલ ઑફિસોની ઓરડીઓ તરફ જતાં પહેલાં ડઝનબંધ સ્વિચબોક્સવાળો ઈલેક્ટ્રિક રૂમ આવ્યો. એની બાજુના બે રૂમ વટાવ્યા પછી છેક છેલ્લે અંડર ટ્રાયલ (યુ.ટી.) કેદીઓનો વિભાગ આવ્યો. હું અંડર ટ્રાયલ કેદી હતો, મારા પર ટ્રાયલ ચાલવાનો હતો. જેલની પરિભાષામાં હું કાચા કામનો કેદી હતો. જેમના પર કોર્ટમાં ખટલો ચાલી ચૂક્યો હોય અને જેમને સજા પડી ગઈ હોય એવા કેદીઓ પાકા કામના કેદી તરીકે ઓળખાય. યુ.ટી. વિભાગમાં પ્રવેશતાં જ ગાંધી આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યો હોઉં એવું લાગ્યું. લીલા રંગના ટેબલક્લૉથ પાથરેલા ઑફિસ ટેબલો પાછળની ખુરશી પર બેસીને સફેદ યુનિફૉર્મ અને પીળી ટોપી પહેરીને પંદરેક કેદી વોર્ડરો-કલાર્કો પોતાનું કામ કરી રહ્યા હતા. ફાઈલો, કાગળિયાં અને કોમ્પ્યુટરથી વિભાગ ધમધમતો હતો. બે-ચાર જણ ખાખી કપડાંવાળા જેલ સ્ટાફના માણસો હતા. બાકીનાઓએ બિલકુલ સફેદ, ચટાપટા વગરનો, અડધી બાંયનો લાંબો ઝભ્ભો અને સફેદ પાયજામો પહેર્યા હતાં. કોઈનાય પહેરણ પર કેદી નંબર ચીતરેલો નહોતો. દરેકના માથા પર પીળી ગાંધી ટોપી હતી. પહેલી નજરે ગુજરાત વિદ્યાપીઠની કે સાબરમતીના ગાંધી આશ્રમની કચેરીમાં આવી પહોંચ્યો હોઉં એવું લાગ્યું. પોલીસે આમાંના એક કેદી-કલાર્કને મારાં કેસ પેપર્સ સોંપીને મારી સાથે હાથ મેળવ્યો. મેં સ્મિત કરવાની નાકામિયાબ કોશિશ કરી. પોલીસ રિમાન્ડના છેલ્લા નવ દિવસથી મારા જાપ્તામાં રહેતા એમના ચહેરા એટલા પરિચિત થઈ ગયા હતા કે કોઈ સ્વજન વિખૂટું પડતું હોય એવું લાગ્યું.

પીળી ટોપીવાળા બીજા એક કલાર્કે મારી પાસે કોઈ માલમત્તા હોય તો જેલ ઑફિસમાં જમા કરાવી દેવાનું કહ્યું. પૈસા? નથી. ઘડિયાળ? નથી. દાગીનો? મારી આંગળીમાં ચાંદીની વીંટી છે. વીંટી કાઢીને જમા કરી લેવામાં આવી. બ્રાઉન પેપરના એક કવરમાં મૂકીને મારું નામ લખીને પરબીડિયું અભરાઈએ ચડાવી દેવામાં આવ્યું. ‘જેલમાંથી છુટશો ત્યારે પાછી મળશે,’ મને કહેવામા આવ્યું .મારા હાથમાંની મારા કપડાંની પ્લાસ્ટિકની થેલી મારી પાસે જ રહી.

એક અન્ય કેદી-કલાર્કે મને કોમ્પ્યુટર સામે બેસાડીને સ્કૅનર પર મારા ડાબા અંગૂઠાની છાપ લીધી. મોનિટરની ઉપર બેસાડેલા કેમેરાથી મારા ચહેરાની તસવીર કૉમ્પ્યુટરમાં નાખી. મારું આખું નામ અને રહેવાનું ઠેકાણું નોંધ્યું. મારું શર્ટ કઢાવ્યું. મારા શરીર અને ચહેરા પરનાં ઓળખી શકાય એવાં ચિહ્નો નોંધ્યાં. પછી શર્ટ પાછું પહેરવાનું કહીને આજે સાંજે નવા આવેલા બીજા કેદીઓની સાથે જેલ ઓફિસના પાછલા દરવાજા તરફ જવાનું કહેવામાં આવ્યું. પાછલા દરવાજે જતાં પહેલાં એક મેટલ ડિટેકટરમાંથી મને પસાર કરવામાં આવ્યો. જેલ ઑફિસનો પાછલો દરવાજો બહારના લોખંડી દરવાજા જેટલો જ ઊંચો-પહોળો અને તોતિંગ હતો. ફરક માત્ર એટલો હતો કે બહારનો દરવાજો લોખંડના સળિયાનો બનેલો હતો, આ દરવાજો પોણો ફુટ જાડા લાકડાનો હતો. દરવાજાની સાત ફીટ ઊંચાઈની બારીમાંથી બહાર નીકળતાં જ સામે મોટો રસ્તો દેખાયો જેની બેઉ બાજુએ બે મકાનો હતાં. રસ્તા પર કે મકાનમાં કોઈ કેદી દેખાતા નહોતા. મારે બારણાને અડીને જમણી બાજુએ આવેલી પતરાની ઓરડીમાં જવાનું હતું.

એ જડતીરૂમ હતો. મારી સાથે એ દિવસે જેલમાં મોકલાવવામાં આવેલા બીજા પંદરેક કેદીઓ હતા. એમાં ક્રાઈમ બ્રાન્ચમાં જોયેલા બનાવટી પાસપોર્ટ પર શારજાહ જતાં પકડાયેલા શ્રીનુ અને એનો દોસ્તાર અશોક પણ હતા. જડતી રૂમમાં એરપોર્ટના સિક્યુરિટી ચેક દરમ્યાન જોવા મળે એવું લાંબું સ્કેનર હતું . મારી થેલીમાંનો સામાન બહાર કાઢીને મશીનના કન્વેયર બેલ્ટ પર મૂકવામાં આવ્યો. સામાનમાં મારાં એક જોડી કપડાંઅને ટુવાલ ઉપરાંત ટુથબ્રશ વગેરે મૂકેલી એક નાનકડી ટ્રાન્સપરન્ટ કિટ હતી. જડતી જમાદારે એ પાકિટ ખોલીને એમાંથી ટુથપેસ્ટ કાઢીને દૂર ફેંકી દીધી. દાઢીનો સામાન ઉલિયું અને કાંસકો પણ ફેંકી દીધા. મારાં કપડાં-ટુવાલની સિલાઈ પર હાથ ફેરવી તપાસી લીધું કે એમાં કશુંક છુપાવ્યું છે કે નહીં. કપડાં, ટુથબ્રશ, સાબુ અને ટુવાલ મને પાછાં આપવામાં આવ્યાં. આ સામાનને મુકવાની પ્લાસ્ટિકની થેલી જપ્ત થઈ ગઈ.

મને સંકોચ થયો. મેં ટુવાલ પહેરીને મારાં કપડાં બાજુએ મૂક્યાં. શ્રીનુ જડતી જમાદારનું હિંદી સમજતો નહોતો. એને પેન્ટ ઉતાર્યા પછી અંડરવેર ઉતારવામા શરમ આવતી હતી. જમાદારના એક જોરદાર તમાચાએ એનો સંકોચ દૂર કરી નાખ્યો અને એને કામચલાઉ હિંદી સમજતો કરી દીધો.

પછી મને શરીર પરનાં તમામ કપડાં ઉતારી નાખવાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો. હું ચોંકી ગયો. બધાં જ કપડાં? મેં પૂછ્યું. હા, અંડરવેર સહિત બધાં જ કપડાં. જડતી જમાદારે કઠોર સાદે કહ્યું. મારા સહિત બાકીના બધા જ કેદીઓને સંપૂર્ણ નિવસ્ત્ર થઈને શારીરિક જડતી કરાવવાની ફરજ પાડવામાં આવી. મને સંકોચ થયો. મેં ટુવાલ પહેરીને મારાં કપડાં બાજુએ મૂક્યાં. શ્રીનુ જડતી જમાદારનું હિંદી સમજતો નહોતો. એને પેન્ટ ઉતાર્યા પછી અંડરવેર ઉતારવામા શરમ આવતી હતી. જમાદારના એક જોરદાર તમાચાએ એનો સંકોચ દૂર કરી નાખ્યો અને એને કામચલાઉ હિંદી સમજતો કરી દીધો.

મારો વારો આવ્યો. જમાદારે મારો ટુવાલ ખોલી નાખ્યો. મેં કોઈ ચીજ છુપાવી છે કે નહીં એની ખાતરી કરી લીધી. મારી પાસે મારા ચૂરચૂર થઈ રહેલા સ્વમાન સિવાય જેલમાં લઈ જવા જેવું કશું જ બચ્યું નહોતું.

* * *

શારીરિક જડતી પૂરી થઈ ગયા પછી ઝડપથી મેં મારાં કપડાં પહેરી લીધાં. વધારાની જોડી અને અને ટુથબ્રશ-સાબુ ટુવાલમાં વીંટાળીને પોટલું બાંધી લીધું. પછી અમને બધાને જડતી રૂમની સામે આવેલી પતરાની બીજી એક કોટડીમાં લઈ જવામાં આવ્યા. ત્યાં બધાને બબ્બેની જોડીમાં ઉભડક બેસવાનું કહેવામાં આવ્યું. હું હાથમાં પોટલું લઈને શ્રીનુ-અશોકની પાછળની હરોળમાં ઉભડક પગે બેસી ગયો. સાંજ ઢળી ચૂકી હતી. હવે શું કરવાનું? ક્યાં જવાનું? કોને પૂછવાનું? કંઈ ખબર નહોતી. કલાકેક પછી એક કેદી વૉર્ડરે અમને ઊભા થવાનો હુકમ કર્યો, ‘બબ્બેની જોડીમાં મારી પાછળ ચાલો…’

અમે કોટડીની બહાર નીકળ્યા. ઝાંખા અજવાળામાં થોડાંક મકાન, થોડીક દીવાલો અને બે-ચાર રડ્યાખડ્યા કેદીઓ તથા થોડાક ખાખી કપડાંવાળા જેલસ્ટાફ સિવાય બીજું કશું દેખાતું નહોતું. ચારેકોર નિર્જનતા અને સૂનકાર હતો. વૉર્ડરની પાછળ ચાલતાં ચાલતાં અમે ક્યાં જઈ રહ્યા છીએ તેની પણ ખબર નહોતી. લગભગ અડધો કિલોમીટર જેટલું ચાલ્યા પછી એક લાંબા ગૅરેજ જેવા બેઠા ઘાટની બૅરેક આવી. એની બહારની દીવાલ પર ‘આફ્ટર’ લખ્યું હતું. પાછળથી ખબર પડી કે એ ‘આફ્ટર બૅરેક’ છે.

જેલમાંથી કોર્ટની તારીખે કે મુદતે ગયેલા અથવા સિવિલ હોસ્પિટલમાં ગયેલા જે કેદીઓ સાંજે કેદીઓની ગણતરી શરૂ થઈ ગયા પછી જેલમાં પાછા ફરે તેમને આફ્ટરબેરૅકમાં રાખવામાં આવે. જેલમાં નવા આવનાર કેદીને, એ ગમે તે સમયે આવ્યો હોય તો પણ, એક રાત આફ્ટરમાં ગાળવી પડે. આ બૅરેકમાં પગરખાં બહાર ઉતારીને અમને અંદર જવાનું કહેવામાં આવ્યું. બૅરેકમાં કાયમી રહેવાસી એવા વીસેક કેદીઓ હતા જેમને જેલના કારભારની અગત્યની જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી હતી. એ બધા જ જન્મટીપ કાપી રહ્યા હતા અને એ દરેક કેદી એક યા વધુ હત્યા કરી ચૂક્યો હતો. એ બધા પોતપોતાની પથારીઓના બેડિંગ સાથે બૅરેકની એક તરફ હતા. બીજી તરફની જગ્યા ખાલી હતી. ખાલી જગ્યાની દીવાલ પાસે અમને સૌને બબ્બેની જોડીમાં બેસાડી ગણતરી કરવામાં આવી અને એ સંખ્યા આફ્ટર બૅરેકના દરવાજા પરના હિસાબના પાટિયા પર ‘આવક’ની સામે લખી દેવામાં આવી.

પછી એક કેદી-વૉર્ડરે કહ્યું, ‘હમણાં જમવાનું આવશે. ત્યાં સુધી લાઈનબંધ બેસી રહો…’

મંગળવાર સુધી મારે અહીં જ રહેવાનું હતું કે બીજે ? મારે કોઈકને પૂછવું હતું. જેલમાં મને ઘરેથી જમવાનું મગાવવા દેશે? ઘરેથી કોઈ મળવા આવશે તો મને કેવી રીતે ખબર પડશે? જેલમાં મારે ટુથપેસ્ટ જેવી વસ્તુઓની જરૂર પડવાની તો કેવી રીતે મળશે? મારે જમીન પર સૂઈ જવાનું કે પાથરવા માટે જાજમ હશે? ઓઢવાનું શું? ઘણા પ્રશ્નો હતા અને હું મૂઝાતો હતો. જેલમાં શું કરીએ તો નિયમ તૂટે અને શું કરીએ તો કાયદેસર કહેવાય તેની ખબર નહોતી. જડતી રૂમની બહાર પ્રતિબંધિત ચીજોની યાદીમાં ચરસ, ગાંજો, દારૂ, વાંસ, દોરડું, પિસ્તોલ ઈત્યાદિની લાંબી યાદી લખી હતી પણ એમાં ક્યાંય ટુથપેસ્ટ, ઉલિયું કે કાંસકાનો ઉલ્લેખ નહોતો. મારે કોને જઈને પૂછવું કે મારી એ ચીજો મને પાછી મળશે કે નહીં. મારે કોઈકને પૂછવું હતું. મેં હિંમત કરીને એક ચશ્માવાળા કેદીને બોલાવ્યો. એના માથે પણ પીળી ટોપી હતી. ‘અત્યારે વાત કરવાનો ટાઈમ નથી,’ કહીને એ જતો રહ્યો. મને નવાઈ લાગી. જેલમાં એવો તે કેવો એ બિઝી હશે. મેં ફરી હિંમત એકઠી કરીને એક સીધાસાદા લાગતા, મોઢા પર શીળીનાં ચાઠાંવાળા કેદીને બોલાવ્યો. મેં એની સાથે ઓળખાણ કરી. એનું નામ માંગીલાલ. રાજસ્થાનનો વતની હતો. ખૂનકેસમાં આજીવન કેદ થઈ હતી. જેલની પરિભાષામાં આજીવન કે જન્મટીપની સજા થાય ત્યારે ‘એને ટોટલ પડી’ એવું કહેવાય. માંગીલાલને મારી સાથે વાત કરવામાં રસ પડી રહ્યો હતો. એ મને માંડીને એની કથા સંભળાવી રહ્યો હતો. મારું ધ્યાન વારંવાર પેલા ચશ્માવાળા કેદીની પ્રવૃત્તિ તરફ જતું હતું. ચશ્માવાળો કેદી બીજા ત્રણ કેદીઓની મદદથી બૅરેકના એક ખૂણે ચૂલો સળગાવી રહ્યો હતો. ચૂલા પરના નાના તાવડા જેવા પાત્રમાં એણે બસો-અઢીસો ગ્રામ જેટલું તેલ ગરમ કર્યું. એમાં મીઠું, મરચું અને એકબે અજાણ્યા મસાલા નાખીને પાત્રને ચૂલા પરથી હટાવી દીધું. આ બાજુ પીળી ટોપીવાળા બે કેદીઓ જેલના રસોડેથી આવેલી શાકની બાલદી લઈને બેસી ગયા. બંને જણ રસાવાળા બટાકાના શાકની બાલદીમાં હાથ નાખીને બટાકા બહાર કાઢીને થાળીમાં મૂકતા અને દબાવતા. જે બટાકાનો ટૂકડો છુંદાઈ જતો એને બીજી થાળીમાં જમા કરતા. પંદરેક મિનિટમાં છુંદાયેલા બટાકા અને કાચા રહી ગયેલા બટાકા જુદા પડી ગયા. છુંદાયેલા બટાકાને તેલવાળા પાત્રમાં નાખીને વઘારી નાખ્યા અને નહીં તૂટેલા કાચા બટાકાને પાછા બાલદીમાં નાખી દીધા. આ દરમ્યાન ત્રીજા પીળી ટોપીવાળા કેદીએ રોટલીની થપ્પીઓમાંથી એક એક રોટલી તપાસીને સારી રીતે શેકાયેલી રોટલીઓ જુદી તારવી લીધી. ભાત માટે આવી કોઈ વિધિ જરૂરી નહોતી અને શક્ય પણ નહોતી.

આફ્ટર બૅરેકના તમામ વીસ પીળી ટોપીવાળા કેદીઓ પોતપોતાની થાળીમાં મીઠું મરચું નાખેલા તેલના વઘારવાળું અને ચડી ગયેલા બટાકાનું શાક તથા શેકાયેલી રોટલીઓ સાથે ભાતનો ડુંગર લઈ ગયા. પછી અમારો વારો હતો. દૂર પડેલી સ્ટીલની થાળીઓમાંથી એક એક થાળી ઉપાડીને અમારે કાચા રહી ગયેલા બટાકાનું પાણીવાળું શાક, અડધી કાચી રહી ગયેલી બબ્બે રોટલી અને ચમચો ભરીને ભાત લેવાનાં હતાં. મારો વારો આવ્યો એટલે માંગીલાલે કહ્યું, ‘તમે જમી લો, પછી નિરાંતે વાત કરીએ…’

છેલ્લા ૭૨ કલાકમાં હું એક જ ટંક જમ્યો હતો. અત્યારે મને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. મને આશા હતી કે માંગીલાલ મને પણ એની થાળીમાં છે એવું વઘારવાળું ચડી ગયેલા બટાકાનું શાક અને શેકાયેલી રોટલી લાવી આપશે

પોલીસ કસ્ટડીમાં હતો ત્યારે છેલ્લા ત્રણ દિવસથી મારા ઘરેથી આવતું સત્તાવાર  ટિફિન ઉપરીના ઑર્ડરથી અગમ્ય કારણોસર અટકાવી દેવામાં આવ્યું હતું. એ ૭૨ કલાકમાં હું એક જ ટંક કૉન્સ્ટેબલોના ટિફિનમાંથી થોડુંક જમ્યો હતો. અત્યારે મને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. મને આશા હતી કે માંગીલાલ મને પણ એની થાળીમાં છે એવું વઘારવાળું ચડી ગયેલા બટાકાનું શાક અને શેકાયેલી રોટલી લાવી આપશે. પણ એ જમવાનું ખૂનીઓ માટે હતું, નવા કેદીઓ માટે નહીં. મેં માંગીલાલને વિવેક ખાતર કહ્યું, ‘મારે શનિવાર છે, ઉપવાસ…’

સાંજે કોર્ટમાં પાણી પીધું હતું પછી કલાકો વીતી ગયા હતા. મને તરસ લાગી હતી. જમવાને બદલે પાણી પીને પેટ ભરવાનો વિચાર કર્યો. પણ જે ઘડામાંથી પાણી લેવાનું હતું તેની ગંદકી જોઈને મેં નિર્જળા શનિવાર કરવાનું નક્કી કર્યું. આગામી ત્રણ દિવસ મારે આવા જ ભોજન અને પાણીના આધારે ટકવાનું છે કે કેમ તેની મને ખબર નહોતી. શ્રીનુ-અશોક સહિતના બીજા નવા કેદીઓ જેલનું જમીને તૃપ્ત થઈ ગયા હતા. બધાએ જમી લીધું એટલે એમની પાસે ખૂણાની ચોકડીમાં જઈને પોતપોતાની થાળી ધોવડાવવામાં આવી. પછી અમારામાંના ચાર જણ પાસે જે જગ્યા પર બધા જમ્યા હતા તે સાફ કરાવવામાં આવી. બીજા ચાર જણ પાસે એક લાંબી-પહોળી શેતરંજી પથરાવવામાં આવી. પછી વૉર્ડરનો હુકમ થયો, ‘હવે ઊંઘી જાઓ…’

મને ખબર નહોતી કે સવારે ઊંઘીને ઉઠીશું ત્યારે અમારી સાથે શું થવાનું છે, અમને ક્યાં મોકલવામાં આવશે. હું શેતરંજીના એક ખૂણે લાંબો થયો. મારી પાસે મારાં કપડાંનું પોટલું હતું. એને માથા નીચે મૂકીને આડો પડ્યો. માંગીલાલ સાથે વાત કરવાની ઈચ્છા હતી પણ એ પોતાની ગાદી પર ચાદર પાથરી ઓશીકું ગોઠવી એના સાથી કેદીઓ સાથે વાત કરવામાં મશગૂલ થઈ ગયો હતો. આફ્ટર બૅરેકનો લોખંડી સળિયાવાળો ભારેખમ દરવાજો ક્યારનો બંધ થઈ ગયો હતો. મારાં ચંપલ બહાર હતાં. રિમાન્ડમાં બૂટ પહેરવાની કે પેન્ટ પર પટ્ટો બાંધવાની મનાઈ હતી. ચંપલ ચોરાઈ જશે તો મંગળવારે જામીન થશે ત્યારે જેલમાંથી ઉઘાડા પગે ઘરે જવું પડશે એવું વિચારતાં વિચારતાં મારી આંખ ક્યારે મળી ગઈ તેનો ખ્યાલ ના રહ્યો.

(ક્રમશઃ)

‘મારા જેલના અનુભવો’નાં અગાઉનાં પ્રકરણો, હવે પછીનૂં પ્રકરણ તેમ જ ‘ચિત્રલેખા’માં પ્રગટ થયેલી મુલાકાત
સાબરમતી જેલમાં વીતાવેલા ‘એ ૬૩ દિવસો…’ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Tags: સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલ